जगभरातील मॅनेजमेंटला लाजवेल असा शिर्डी संस्थानचा कारभार! पहाटेच्या काकड आरतीपासून ते रात्रीच्या सफाईपर्यंत… वाचा मंदिराच्या पडद्यामागचे ‘हे’ मोठे सत्य!
शिर्डी प्रतिनिधी: ( तुषार महाजन )
शिर्डी… हे नाव उच्चारताच डोळ्यांसमोर उभी राहते ती भक्तांची अलोट गर्दी आणि ‘सबका मालिक एक’चा जयघोष! पण कधी विचार केलाय? रोज लाखो भक्तांचे दर्शन, हजारो लोकांचे जेवण आणि अखंड सुरक्षा हे सर्व इतक्या शांततेत कसे पार पडते? शिर्डीच्या या देदिप्यमान मंदिरामागे एक अशी भव्य व्यवस्था कार्यरत आहे, जी २४ तास न थकता, न थांबता सुरू असते. नुकत्याच समोर आलेल्या एका माहितीपटातून शिर्डी संस्थानच्या या अदृश्य कारभाराचा उलगडा झाला असून, हा ‘मॅनेजमेंट’चा धडा जगाला थक्क करणारा आहे.
६००० हात आणि एकच ध्येय: ‘सेवा’
मंदिरात आपल्याला जे शांत वातावरण दिसते, त्यामागे ६००० पेक्षा जास्त कर्मचारी आणि ४० विविध विभागांचा अहोरात्र खटाटोप असतो. विशेष म्हणजे, येथील प्रत्येक कर्मचारी स्वतःला ‘नोकर’ नाही तर साईबाबांचा ‘सेवक’ मानतो. मंदिराचे गेट उघडण्यापासून ते प्रसादाचा लाडू वळण्यापर्यंत, प्रत्येक काम ‘सेवा, श्रद्धा आणि समर्पण’ या त्रिसूत्रीवर चालते.
तंत्रज्ञान आणि सुरक्षेचा अभेद्य किल्ला,
शिर्डीत प्रवेश करताच भक्तांच्या सुरक्षेची जबाबदारी संस्थानची असते.
संपूर्ण मंदिर परिसर १०० हून अधिक अत्याधुनिक सीसीटीव्ही कॅमेऱ्यांच्या निगराणीखाली आहे. गर्दीत लहान मुले हरवल्यास किंवा वस्तू गहाळ झाल्यास, ‘कंट्रोल रूम’ तात्काळ ॲक्शन मोडमध्ये येते आणि काही मिनिटांत भक्तांना त्यांची हरवलेली वस्तू किंवा व्यक्ती परत मिळवून देते. येथे तंत्रज्ञानाचा वापर करून भक्तांसाठी ऑनलाईन दर्शन पास आणि ‘भक्ती निवास’ मध्ये राहण्याची सोय घरबसल्या उपलब्ध करून दिली जाते.
जगातील सर्वात मोठे ‘सोलार किचन’ आणि महाप्रसाद,
शिर्डीत आलेला भक्त कधीच उपाशी जात नाही. येथील प्रसादालय हे अन्नपूर्णेचे भांडार आहे.
येथे दररोज ४०,००० ते ५०,००० भाविक मोफत किंवा नाममात्र दरात पोटभर प्रसादाचा लाभ घेतात.
हा स्वयंपाक करण्यासाठी आशियातील सर्वात मोठ्या सौर ऊर्जा प्रकल्पाचा वापर केला जातो, जे पर्यावरणाप्रती संस्थानची बांधिलकी दर्शवते.
रात्री १ वाजता कर्मचारी कामाला लागतात, तेव्हा कुठे सकाळी हजारो भक्तांसाठी गरम जेवण तयार होते.
आरोग्य आणि शिक्षणाची गंगा: खऱ्या अर्थाने ‘मानवसेवा’
साईबाबांची शिकवण केवळ पुस्तकी नाही, तर ती येथे प्रत्यक्षात उतरवली जाते. संस्थानची दोन अद्ययावत रुग्णालये (साईबाबा हॉस्पिटल आणि साईनाथ हॉस्पिटल) गरिबांसाठी वरदान ठरली आहेत.
हृदयविकार, न्युरोसर्जरी, आणि डोळ्यांच्या शस्त्रक्रिया येथे अत्यंत माफक दरात किंवा मोफत केल्या जातात.
रुग्णालयाचा सक्सेस रेट ९९% पेक्षा जास्त आहे, कारण येथे डॉक्टर केवळ औषध देत नाहीत, तर सेवेचा भाव ठेवून उपचार करतात.
तसेच, संस्थानच्या शाळांमध्ये मुलींना आणि आर्थिकदृष्ट्या मागास मुलांना मोफत शिक्षण दिले जाते. १३.५ एकरात पसरलेले शैक्षणिक संकुल हजारो मुलांचे भविष्य घडवत आहे.
रात्री मंदिर बंद झाल्यावर काय होते?
सर्वांना प्रश्न पडतो की रात्री शेजआरतीनंतर मंदिर बंद झाल्यावर आत काय चालते? तर, भक्तांनी मंदिर सोडल्यावर ‘स्वच्छता विभाग’ कामाला लागतो. मंदिराचा कोपरा न कोपरा स्वच्छ केला जातो, सॅनिटाईज केला जातो. रात्रीच्या निवांत प्रहरी देखील हजारो हात राबत असतात, जेणेकरून दुसऱ्या दिवशी काकड आरतीला येणाऱ्या भक्ताला मंदिर आरशासारखे लख्ख दिसेल.
काकड आरती ते शेजआरती: अखंड भक्तीचा प्रवास
पहाटेच्या काकड आरतीने सुरू झालेला दिवस रात्रीच्या शेजआरतीवर संपतो, पण सेवेचे चक्र थांबत नाही. शिर्डी संस्थान हे केवळ एक मंदिर नसून ते माणुसकीचे एक विद्यापीठ आहे. “भक्तांची सेवा हीच बाबांची सेवा” हे ब्रीदवाक्य घेऊन चालणारा हा डोलारा पाहून प्रत्येक साईभक्ताची मान अभिमानाने उंचावते.
धार्मिक पर्यटनासोबतच ‘सामाजिक दायित्व’ कसे जपावे, याचे शिर्डी संस्थान हे देशातील सर्वोत्तम उदाहरण आहे. केवळ पूजा-अर्चा न करता, अत्याधुनिक रुग्णालये आणि मोफत शिक्षणाच्या माध्यमातून ‘मानवसेवा हीच ईश्वरसेवा’ हे साईबाबांचे तत्व येथे प्रत्यक्षात उतरलेले दिसते. हे ‘शिर्डी मॉडेल’ जगासाठी नक्कीच प्रेरणादायी आहे.
-पत्रकार आणि लेखक:
तुषार संजय महाजन
७६६६६७५३७०
चौकट:
शिर्डी संस्थानचे ‘हे’ आकडे थक्क करणारे!
६०००+ कर्मचारी अहोरात्र सेवेत.
१००+ सीसीटीव्ही कॅमेऱ्यांची नजर.
५०,००० भक्तांना दररोज महाप्रसाद.
९९% रुग्णालयाचा यशस्वी उपचारांचा दर.
मोफत शिक्षण हजारो विद्यार्थी आणि विद्यार्थिनींना.
